Renesans polski · XVI wiek · Czarnolas
Tren (gr. threnos) — utwór liryczny wyrażający żal po śmierci osoby bliskiej lub wybitnej. Wywodzi się z greckiej poezji funeralnej; w literaturze polskiej spopularyzowany przez Jana Kochanowskiego.
Tren łączy w sobie elementy elegii i epicedium. Typowy układ obejmuje: pochwałę zmarłego (laudatio), wyrażenie żalu (lamentatio), pocieszenie (consolatio) oraz napomnienie dla żywych (exhortatio).
Treny Jana Kochanowskiego (1580) — cykl 19 trenów poświęconych córce poety, Urszulce, zmarłej w niemowlęctwie. To największe osiągnięcie polskiego renesansu; poeta poddaje w nich w wątpliwość stoicką filozofię, z którą się wcześniej identyfikował.
Fraszka (wł. frasca — gałązka, drobiazg) — krótki utwór wierszowany, zazwyczaj żartobliwy lub refleksyjny, zamknięty zaskakującą pointą. W Polsce rozpowszechniony przez Jana Kochanowskiego.
Kochanowski napisał ponad 300 fraszek, wydanych w trzech księgach (Fraszki, 1584). Poruszają tematy od biesiady i miłości po refleksję nad losem ludzkim i przemijaniem.
Na dom w Czarnolesie
Panie, to moja praca, a zdarzenie Twoje, Raczyż błogosławieństwo dać do końca swoje! Inszy niechaj pałace marmórowe mają i szczerym złotogłowem ściany obijają, Ja, Panie, niechaj mieszkam w tym gnieździe ojczystym A Ty mię zdrowiem opatrz i sumieniem czystym, Pożywieniem uczciwym, ludzką życzliwością, Obyczajami znośnymi, nieprzykrą starością.:
— Jan Kochanowski, Fraszki, Ks. III
O fraszce „Na dom w Czarnolesie" — poeta wyraża pragnienie spokojnego, wiejskiego życia z dala od dworskich intryg. Czarnolas, majątek Kochanowskiego w Małopolsce, stał się symbolem arkadyjskiego ideału — vita rustica renesansu. Fraszka przywołuje wartości: zdrowie, rodzina, przyjaźń, spokój ducha.
Kochanowski to pierwszy wielki poeta piszący w języku polskim, który stawia się w jednym rzędzie z poetami antycznymi i renesansowymi Europy. Stworzył polski wiersz sylabiczny i jako pierwszy użył języka narodowego do wyrażenia treści filozoficznych i poetyckich na najwyższym poziomie.
Najważniejsze dzieła: